حكومتى شيعه مذهب در يك نقطه را نمىتوان دليل قطعى بر تشيع مردمان آن سامان دانست . با اين حال نبايستى اثرات وضعى دولت‌هاى شيعى را در گسترش تشيع و انتشار انديشه‌هاى شيعى ، در محدودهء تحت حكومتشان ناديده گرفت . مهم‌ترين مراكز تجمع شيعيان در اين عصر ، عراق و نواحى مختلف ايران بودند و گذشته از اين‌ها ، شيعيان به‌طور پراكنده در برخى مناطق شبه جزيرهء عرب ، شام ، مصر و شمال آفريقا نيز مىزيستند . ايالت عراق « 1 » ديار عراق از ديرباز از مهم‌ترين مركز تشيع به شمار مىرفت و شمار زيادى از شيعيان را در خود جاى مىداد . اگرچه تشيع از حجاز و قلب دنياى اسلام يعنى شهر مدينه برآمد ؛ ولى به نظر مىرسد نخستين مراحل تكامل خود را در عراق سپرى كرد . مردم عراق با گرايش‌هاى شيعى گاه افراطى ، در جبهه مقابل حجاز با تمايلات سنى و شام با گرايش‌هاى اموى قرار داشتند . اين جناح‌بندى مذهبى - سياسى به حدّى روشن و قابل تمايز بود كه آنان كه دستى در امور سياسى داشتند در برنامه‌ريزىهاى سياسى خود به اين امر توجه زيادى نشان مىدادند . شهرهاى مهم شيعه‌نشين در عراق به شرح زير بودند . كوفه : شهر كوفه از قديم به سبب وجود شمار زيادى از شيعيان در آن معروف بود . كوفه نخستين شهر اسلامى است كه مسلمانان پس از فتح نواحى عراق آن را بنا نهادند . « 2 » سابقهء تشيع در اين شهر به دوران خلافت امام على عليه السّلام مىرسد ؛ اگرچه شواهدى در دست است كه وجود گرايش‌هاى شيعى در اين شهر ، به‌ويژه در ميان

--> ( 1 ) . در اين‌جا مقصود كشور عراق كنونى با مرزبندىهاى سياسى فعلى نيست ، بلكه مراد استان عراق بر مبناى تقسيمات جغرافىنويسان مسلمان است كه مشتمل بر نواحى جنوبى بين النهرين بود و شهرهاى مهم آن ، كوفه ، بصره ، بغداد ، مدائن و حيره بود . ( 2 ) . ياقوت حموى ، معجم البلدان ، ج 4 ، ص 558 .